Hikoya
Tanlangan
"Borsa kelmas"dagi xazina
Annotatsiya
Olim Otaxonovning “«Borsa kelmas»dagi xazina” nomli maqolasi zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining badiiy izlanishlari, janriy yangilanishlari, hikoya poetikasidagi estetik o‘zgarishlar hamda hikoyanavislarning ijodiy mahoratini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif o‘zbek hikoyachiligini jahon adabiyoti tajribalari bilan qiyosiy o‘rganib, hikoya janrining bugungi taraqqiyot yo‘nalishlari, badiiy tafakkurdagi yangilanishlar va ijodiy izlanishlarning samaradorligini ilmiy mezonlar asosida tahlil qiladi. Maqola alohida bir hikoyani emas, balki zamonaviy hikoyachilikning umumiy holatini aks ettiruvchi adabiy jarayonni baholashi bilan adabiy obzor janrining muhim namunalaridan biri hisoblanadi.
Obzorda eston yozuvchilari Arvo Valton va Yan Kruzvall hikoyalari misolida jahon hikoyachiligidagi yangi estetik izlanishlar tahlil qilinib, ular o‘zbek hikoyachiligidagi badiiy jarayon bilan qiyoslanadi. Muallif Shukur Xolmirzayev, Xayriddin Sultonov, Shahodat Isaxonova, Erkin A’zam, Nurali Qobul, Abdulla Qahhor, Chingiz Aytmatov hamda boshqa yozuvchilarning hikoyalarini qiyosiy tahlil qilib, ularning syujet qurilishi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tasvir, ramziy ifoda vositalari va badiiy tafakkur darajasini baholaydi. Ayniqsa, Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri” hikoyasi yuzasidan ilgari surilgan turli ilmiy talqinlar muhokama qilinib, asarning zamonaviy talqin imkoniyatlari keng yoritiladi.
Maqolada hikoya janrining eng muhim estetik mezonlari – voqelikni badiiy umumlashtirish, inson ruhiyatini chuqur ochish, ramz va timsollardan samarali foydalanish, syujetning ixchamligi hamda kompozitsion mukammallik masalalari alohida e’tibor markazida turadi. Muallif zamonaviy hikoyachilikning taraqqiyoti an’anaviy tasvir usullarini takrorlash bilan emas, balki yangi badiiy shakllar, yangi tafakkur va yangicha estetik yechimlarni izlash orqali ta’minlanishini ta’kidlaydi. Shu nuqtai nazardan hikoyada eksperimental izlanishlar, psixologik chuqurlik va falsafiy mushohadaning kuchayishi davr hikoyachiligining muhim belgisi sifatida baholanadi.
Obzorda o‘zbek hikoyachiligidagi ayrim kamchiliklar ham tanqidiy tahlil qilinadi. Jumladan, tayyor qoliplarga ergashish, syujet va kompozitsiyadagi takrorlar, xarakterlarning yetarli darajada individuallashtirilmaganligi, hayotiy voqealarni yuzaki tasvirlash hamda jahon adabiyoti tajribalaridan ijodiy emas, balki taqlid yo‘li bilan foydalanish kabi holatlar hikoya janri taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar sifatida baholanadi. Muallif bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun yozuvchining mustaqil estetik tafakkuri, milliy hayot haqiqatiga chuqur kirib borishi va jahon adabiyoti tajribalarini ijodiy o‘zlashtirishi zarurligini asoslaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki bitta hikoya emas, balki zamonaviy o‘zbek hikoyachiligidagi ko‘plab asarlar, yozuvchilar va adabiy hodisalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif milliy va jahon hikoyachiligini o‘zaro qiyoslash orqali hikoya janrining rivojlanish tendensiyalarini, estetik izlanishlarini va istiqbollarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiy tanqidchiligida muhim o‘rin tutadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek hikoyachiligidagi estetik izlanishlar va badiiy tafakkur yangilanishini kompleks yoritgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotlardan biridir. Unda o‘zbek va jahon hikoyachiligi namunalari qiyosiy tahlil qilinib, hikoya janrining poetik imkoniyatlari, yozuvchilarning badiiy mahorati hamda zamonaviy hikoyachilikning rivojlanish istiqbollari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda eston yozuvchilari Arvo Valton va Yan Kruzvall hikoyalari misolida jahon hikoyachiligidagi yangi estetik izlanishlar tahlil qilinib, ular o‘zbek hikoyachiligidagi badiiy jarayon bilan qiyoslanadi. Muallif Shukur Xolmirzayev, Xayriddin Sultonov, Shahodat Isaxonova, Erkin A’zam, Nurali Qobul, Abdulla Qahhor, Chingiz Aytmatov hamda boshqa yozuvchilarning hikoyalarini qiyosiy tahlil qilib, ularning syujet qurilishi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tasvir, ramziy ifoda vositalari va badiiy tafakkur darajasini baholaydi. Ayniqsa, Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri” hikoyasi yuzasidan ilgari surilgan turli ilmiy talqinlar muhokama qilinib, asarning zamonaviy talqin imkoniyatlari keng yoritiladi.
Maqolada hikoya janrining eng muhim estetik mezonlari – voqelikni badiiy umumlashtirish, inson ruhiyatini chuqur ochish, ramz va timsollardan samarali foydalanish, syujetning ixchamligi hamda kompozitsion mukammallik masalalari alohida e’tibor markazida turadi. Muallif zamonaviy hikoyachilikning taraqqiyoti an’anaviy tasvir usullarini takrorlash bilan emas, balki yangi badiiy shakllar, yangi tafakkur va yangicha estetik yechimlarni izlash orqali ta’minlanishini ta’kidlaydi. Shu nuqtai nazardan hikoyada eksperimental izlanishlar, psixologik chuqurlik va falsafiy mushohadaning kuchayishi davr hikoyachiligining muhim belgisi sifatida baholanadi.
Obzorda o‘zbek hikoyachiligidagi ayrim kamchiliklar ham tanqidiy tahlil qilinadi. Jumladan, tayyor qoliplarga ergashish, syujet va kompozitsiyadagi takrorlar, xarakterlarning yetarli darajada individuallashtirilmaganligi, hayotiy voqealarni yuzaki tasvirlash hamda jahon adabiyoti tajribalaridan ijodiy emas, balki taqlid yo‘li bilan foydalanish kabi holatlar hikoya janri taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar sifatida baholanadi. Muallif bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun yozuvchining mustaqil estetik tafakkuri, milliy hayot haqiqatiga chuqur kirib borishi va jahon adabiyoti tajribalarini ijodiy o‘zlashtirishi zarurligini asoslaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki bitta hikoya emas, balki zamonaviy o‘zbek hikoyachiligidagi ko‘plab asarlar, yozuvchilar va adabiy hodisalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif milliy va jahon hikoyachiligini o‘zaro qiyoslash orqali hikoya janrining rivojlanish tendensiyalarini, estetik izlanishlarini va istiqbollarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiy tanqidchiligida muhim o‘rin tutadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek hikoyachiligidagi estetik izlanishlar va badiiy tafakkur yangilanishini kompleks yoritgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotlardan biridir. Unda o‘zbek va jahon hikoyachiligi namunalari qiyosiy tahlil qilinib, hikoya janrining poetik imkoniyatlari, yozuvchilarning badiiy mahorati hamda zamonaviy hikoyachilikning rivojlanish istiqbollari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.