Roman
Tanlangan
Hozirgi o'zbek romanlaridagi g'oyaviy va estetik izlanishlar
Annotatsiya
Salohiddin Mamajonovning “Hozirgi o‘zbek romanlaridagi g‘oyaviy va estetik izlanishlar” nomli adabiy obzorida 1980-yillarning ikkinchi yarmidagi o‘zbek romanchiligining umumiy holati, janr taraqqiyotidagi g‘oyaviy-badiiy va estetik izlanishlar, mavjud yutuq hamda kamchiliklar keng ko‘lamda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif roman janriga yuksak talab qo‘yib, uning vazifasini voqelikning murakkab qatlamlarini, inson va jamiyat munosabatlarini, davrning ijtimoiy, siyosiy, falsafiy hamda axloqiy muammolarini teran badiiy tadqiq etish bilan bog‘laydi. Shu nuqtayi nazardan zamonaviy o‘zbek romanlarida yangi mavzu yoki qahramonni tasvirlashning o‘zi yetarli emasligi, yangilik avvalo hayot haqiqatini chuqur anglash, yangi xarakter va tiplarni kashf etish, badiiy shakl va tasvir vositalarini takomillashtirish orqali yuzaga chiqishi lozimligi ta’kidlanadi.
Adabiy obzorda Odil Yoqubovning “Oqqushlar, oppoq qushlar”, O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi”, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Shirin qovunlar mamlakatida”, Jo‘ra Abdullaxonovning “Xonadon” romanlari davr romanchiligidagi g‘oyaviy-estetik izlanishlarning muhim namunalari sifatida tahlil qilinadi. Muallif bu asarlarda haqiqat tuyg‘usi, inson taqdiri, jamiyatdagi ma’naviy-axloqiy muammolar, shaxs ruhiyati va ijtimoiy muhit munosabatining badiiy ifodasiga e’tibor qaratadi. Ayniqsa, “Oqqushlar, oppoq qushlar” romanidagi Shovvoz obrazi orqali xalq hayoti va taqdirini, insonning ma’naviy olamini yoritish, “Ikki eshik orasi”da esa inson taqdirini falsafiy idrok etish, urush va uning fojeali oqibatlarini qahramonlar ruhiyati orqali ko‘rsatish kabi xususiyatlar ijobiy baholanadi.
Muallif romanlarning badiiy qurilishiga alohida e’tibor berib, syujet, kompozitsiya, konflikt, xarakter, personaj nutqi va psixologik tahlil masalalarini muhim estetik mezon sifatida qo‘llaydi. “Ikki eshik orasi” romanining turli qahramonlar tilidan hikoya qilinishiga asoslangan kompozitsion tuzilishi, xalqona obrazlar va dramatik taqdirlarning tasviri tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ayrim epizodlardagi takrorlar, cho‘ziqlik va ortiqcha tafsilotlar, ba’zi xarakterlarning yetarlicha asoslanmaganligi singari jihatlar ham tanqidiy baholanadi. “Shirin qovunlar mamlakatida” romanida fantastika va satira imkoniyatlaridan foydalanish e’tirof etilsa-da, realistik tasvir bilan fantastik shartlilikning uyg‘unlashuvida kuzatilgan kamchiliklar ko‘rsatib o‘tiladi.
Adabiy obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri tarixiy romanchilik tahlilidir. Muallif Mirmuhsinning “Temur Malik”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” kabi tarixiy romanlari misolida tarixiy haqiqat va badiiy haqiqat munosabatiga e’tibor qaratadi. Tarixiy asarning vazifasi tarixiy faktlarni shunchaki qayta bayon qilish emas, balki tarixiy shaxslar va voqealarni insoniy taqdirlar, ruhiy ziddiyatlar, davr muammolari bilan bog‘liq holda badiiy qayta yaratishdan iboratligi ta’kidlanadi. Shu jihatdan tarixiy romanlarda hujjatbozlik yoki tarixiy ma’lumotlarni ortiqcha keltirish emas, tarixiy haqiqatning badiiy haqiqatga aylanishi asosiy mezon bo‘lishi lozimligi ilgari suriladi.
Obzorda zamonaviy va tarixiy romanlarning kamchiliklari ham ochiq ko‘rsatiladi. Muallif ayrim asarlarda sxematizm, bayonchilik, publitsistik ruhning ustunligi, kitobiy til, personajlar nutqining individuallashmaganligi, psixologik tahlilning sayozligi, konfliktning sun’iyligi, ortiqcha epizod va tafsilotlar uchrashini roman janrining badiiy imkoniyatlarini cheklovchi omillar sifatida baholaydi. Roman qahramoni o‘ziga xos ruhiy dunyo, hayotiy pozitsiya va individual nutqqa ega bo‘lishi, asar esa kitobxonga tayyor xulosalarni taqdim etishdan ko‘ra uni fikrlash va mushohada qilishga undashi zarurligi ta’kidlanadi.
Umuman, “Hozirgi o‘zbek romanlaridagi g‘oyaviy va estetik izlanishlar” adabiy obzori muayyan davr o‘zbek romanchiligining umumiy manzarasini yaratish, uning yetakchi taraqqiyot tendensiyalarini aniqlash hamda bir qator romanlarni yagona g‘oyaviy-estetik mezonlar asosida qiyosiy baholashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Salohiddin Mamajonov zamonaviy va tarixiy romanlarni tahlil qilish orqali o‘zbek romanchiligining asosiy taraqqiyot yo‘lini hayot haqiqatiga yaqinlashish, inson ruhiyatini chuqurroq ochish, xarakter yaratish mahoratini oshirish, badiiy shaklni yangilash va tarixiy haqiqatni estetik jihatdan qayta idrok etish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek romanchiligining g‘oyaviy-badiiy holatini, estetik izlanishlari va muammolarini yaxlit tarzda umumlashtiruvchi adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Odil Yoqubovning “Oqqushlar, oppoq qushlar”, O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi”, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Shirin qovunlar mamlakatida”, Jo‘ra Abdullaxonovning “Xonadon” romanlari davr romanchiligidagi g‘oyaviy-estetik izlanishlarning muhim namunalari sifatida tahlil qilinadi. Muallif bu asarlarda haqiqat tuyg‘usi, inson taqdiri, jamiyatdagi ma’naviy-axloqiy muammolar, shaxs ruhiyati va ijtimoiy muhit munosabatining badiiy ifodasiga e’tibor qaratadi. Ayniqsa, “Oqqushlar, oppoq qushlar” romanidagi Shovvoz obrazi orqali xalq hayoti va taqdirini, insonning ma’naviy olamini yoritish, “Ikki eshik orasi”da esa inson taqdirini falsafiy idrok etish, urush va uning fojeali oqibatlarini qahramonlar ruhiyati orqali ko‘rsatish kabi xususiyatlar ijobiy baholanadi.
Muallif romanlarning badiiy qurilishiga alohida e’tibor berib, syujet, kompozitsiya, konflikt, xarakter, personaj nutqi va psixologik tahlil masalalarini muhim estetik mezon sifatida qo‘llaydi. “Ikki eshik orasi” romanining turli qahramonlar tilidan hikoya qilinishiga asoslangan kompozitsion tuzilishi, xalqona obrazlar va dramatik taqdirlarning tasviri tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ayrim epizodlardagi takrorlar, cho‘ziqlik va ortiqcha tafsilotlar, ba’zi xarakterlarning yetarlicha asoslanmaganligi singari jihatlar ham tanqidiy baholanadi. “Shirin qovunlar mamlakatida” romanida fantastika va satira imkoniyatlaridan foydalanish e’tirof etilsa-da, realistik tasvir bilan fantastik shartlilikning uyg‘unlashuvida kuzatilgan kamchiliklar ko‘rsatib o‘tiladi.
Adabiy obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri tarixiy romanchilik tahlilidir. Muallif Mirmuhsinning “Temur Malik”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” kabi tarixiy romanlari misolida tarixiy haqiqat va badiiy haqiqat munosabatiga e’tibor qaratadi. Tarixiy asarning vazifasi tarixiy faktlarni shunchaki qayta bayon qilish emas, balki tarixiy shaxslar va voqealarni insoniy taqdirlar, ruhiy ziddiyatlar, davr muammolari bilan bog‘liq holda badiiy qayta yaratishdan iboratligi ta’kidlanadi. Shu jihatdan tarixiy romanlarda hujjatbozlik yoki tarixiy ma’lumotlarni ortiqcha keltirish emas, tarixiy haqiqatning badiiy haqiqatga aylanishi asosiy mezon bo‘lishi lozimligi ilgari suriladi.
Obzorda zamonaviy va tarixiy romanlarning kamchiliklari ham ochiq ko‘rsatiladi. Muallif ayrim asarlarda sxematizm, bayonchilik, publitsistik ruhning ustunligi, kitobiy til, personajlar nutqining individuallashmaganligi, psixologik tahlilning sayozligi, konfliktning sun’iyligi, ortiqcha epizod va tafsilotlar uchrashini roman janrining badiiy imkoniyatlarini cheklovchi omillar sifatida baholaydi. Roman qahramoni o‘ziga xos ruhiy dunyo, hayotiy pozitsiya va individual nutqqa ega bo‘lishi, asar esa kitobxonga tayyor xulosalarni taqdim etishdan ko‘ra uni fikrlash va mushohada qilishga undashi zarurligi ta’kidlanadi.
Umuman, “Hozirgi o‘zbek romanlaridagi g‘oyaviy va estetik izlanishlar” adabiy obzori muayyan davr o‘zbek romanchiligining umumiy manzarasini yaratish, uning yetakchi taraqqiyot tendensiyalarini aniqlash hamda bir qator romanlarni yagona g‘oyaviy-estetik mezonlar asosida qiyosiy baholashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Salohiddin Mamajonov zamonaviy va tarixiy romanlarni tahlil qilish orqali o‘zbek romanchiligining asosiy taraqqiyot yo‘lini hayot haqiqatiga yaqinlashish, inson ruhiyatini chuqurroq ochish, xarakter yaratish mahoratini oshirish, badiiy shaklni yangilash va tarixiy haqiqatni estetik jihatdan qayta idrok etish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek romanchiligining g‘oyaviy-badiiy holatini, estetik izlanishlari va muammolarini yaxlit tarzda umumlashtiruvchi adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.