Hikoya
Tanlangan
Kuzatuvchi emas yaratuvchi
Annotatsiya
Norboy Xudoyberganovning “Kuzatuvchi emas, yaratuvchi...” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek hikoyachiligida yuz bergan badiiy izlanishlar, yosh yozuvchilarning hikoya janridagi ijodiy tajribalari hamda zamonaviy hikoyachilikning g‘oyaviy-estetik xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif davr hikoyachiligini keng adabiy jarayon doirasida kuzatar ekan, yozuvchining vazifasi hayotni oddiy kuzatish emas, balki uni badiiy tafakkur orqali qayta yaratish ekanligini asosiy mezon sifatida ilgari suradi. Shu nuqtai nazardan maqolada hikoya janrining taraqqiyot tendensiyalari, qahramon yaratish tamoyillari hamda badiiy mahorat masalalari chuqur tahlil qilinadi.
Obzorda Shodmonbek Otaboevning “Kuyevbola”, Akbar Husanovning “Tuyunqosozlar”, Muhammad Pirimqulning “Xotima”, Erkin Usmonovning “Munosabat”, Xabibulloning “Xiyonat”, Habib Temirovning “Xiyobondagi odam”, shuningdek Abdulla Qahhor va Chingiz Aytmatov hikoyalariga murojaat qilinib, ularning badiiy xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif har bir hikoyada xarakter yaratish mahorati, psixologik tasvir, badiiy detal, syujet qurilishi, konflikt va kompozitsiya masalalarini tahlil qilib, asarlarning estetik qimmatini aniqlashga intiladi. Hikoyalar nafaqat alohida-alohida baholanadi, balki ular zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining umumiy rivojlanish jarayoni bilan bog‘liq holda talqin etiladi.
Maqolada yozuvchining hayotiy voqealarni badiiy umumlashtirish mahorati, inson xarakterining murakkab ichki olamini ochish, individual obraz yaratish va hayot haqiqatini ishonarli aks ettirish masalalari asosiy tahlil mezonlari sifatida ko‘riladi. Muallif haqiqiy badiiy asar voqelikni oddiy qayd etish bilan emas, balki yangi badiiy haqiqat yaratish orqali kitobxon tafakkuriga ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Shu bois hikoyalarda qahramonning ruhiy dunyosi, ichki kechinmalari, xarakter mantiqi va voqealar rivojining tabiiyligi alohida e’tibor markazida bo‘ladi.
Obzorda yosh hikoyanavislar ijodidagi yutuqlar bilan bir qatorda ayrim kamchiliklar ham xolis baholanadi. Xususan, xarakterlarning yetarlicha individuallashtirilmasligi, voqealarning sun’iy rivojlantirilishi, psixologik tahlilning yuzakiligi, konfliktlarning hayotiy asosga ega emasligi hamda muallif pozitsiyasining ayrim hollarda ochiq targ‘ibotga aylanishi tanqid qilinadi. Muallif bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun hayotni chuqur o‘rganish, inson ruhiyatini nozik kuzatish va badiiy tafakkurni boyitish zarurligini ta’kidlaydi. Ayni paytda muvaffaqiyatli hikoyalarda inson xarakterining tabiiyligi, obrazlarning ishonarliligi va badiiy detalning ta’sirchanligi alohida e’tirof etiladi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir hikoya emas, balki turli yozuvchilarning hikoyalari yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali zamonaviy o‘zbek hikoyachiligidagi asosiy estetik izlanishlar, janriy yangilanishlar va badiiy mahorat masalalarini yoritadi. Hikoyalar misolida yozuvchi va qahramon munosabati, badiiy to‘qima va hayotiy haqiqat uyg‘unligi, obraz yaratish tamoyillari hamda realizm masalalari yuzasidan nazariy umumlashmalar chiqariladi. Shu jihatdan maqola hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy-mavzuli adabiy obzor sifatida o‘zbek nasridagi muhim adabiy jarayonlardan birini yoritadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligida hikoya janrining rivojlanish yo‘nalishlarini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy manbalardan biridir. Unda yosh va tajribali hikoyanavislarning asarlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, xarakter yaratish mahorati, estetik izlanishlari hamda zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa hikoyachilikka bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Shodmonbek Otaboevning “Kuyevbola”, Akbar Husanovning “Tuyunqosozlar”, Muhammad Pirimqulning “Xotima”, Erkin Usmonovning “Munosabat”, Xabibulloning “Xiyonat”, Habib Temirovning “Xiyobondagi odam”, shuningdek Abdulla Qahhor va Chingiz Aytmatov hikoyalariga murojaat qilinib, ularning badiiy xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif har bir hikoyada xarakter yaratish mahorati, psixologik tasvir, badiiy detal, syujet qurilishi, konflikt va kompozitsiya masalalarini tahlil qilib, asarlarning estetik qimmatini aniqlashga intiladi. Hikoyalar nafaqat alohida-alohida baholanadi, balki ular zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining umumiy rivojlanish jarayoni bilan bog‘liq holda talqin etiladi.
Maqolada yozuvchining hayotiy voqealarni badiiy umumlashtirish mahorati, inson xarakterining murakkab ichki olamini ochish, individual obraz yaratish va hayot haqiqatini ishonarli aks ettirish masalalari asosiy tahlil mezonlari sifatida ko‘riladi. Muallif haqiqiy badiiy asar voqelikni oddiy qayd etish bilan emas, balki yangi badiiy haqiqat yaratish orqali kitobxon tafakkuriga ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Shu bois hikoyalarda qahramonning ruhiy dunyosi, ichki kechinmalari, xarakter mantiqi va voqealar rivojining tabiiyligi alohida e’tibor markazida bo‘ladi.
Obzorda yosh hikoyanavislar ijodidagi yutuqlar bilan bir qatorda ayrim kamchiliklar ham xolis baholanadi. Xususan, xarakterlarning yetarlicha individuallashtirilmasligi, voqealarning sun’iy rivojlantirilishi, psixologik tahlilning yuzakiligi, konfliktlarning hayotiy asosga ega emasligi hamda muallif pozitsiyasining ayrim hollarda ochiq targ‘ibotga aylanishi tanqid qilinadi. Muallif bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun hayotni chuqur o‘rganish, inson ruhiyatini nozik kuzatish va badiiy tafakkurni boyitish zarurligini ta’kidlaydi. Ayni paytda muvaffaqiyatli hikoyalarda inson xarakterining tabiiyligi, obrazlarning ishonarliligi va badiiy detalning ta’sirchanligi alohida e’tirof etiladi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir hikoya emas, balki turli yozuvchilarning hikoyalari yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali zamonaviy o‘zbek hikoyachiligidagi asosiy estetik izlanishlar, janriy yangilanishlar va badiiy mahorat masalalarini yoritadi. Hikoyalar misolida yozuvchi va qahramon munosabati, badiiy to‘qima va hayotiy haqiqat uyg‘unligi, obraz yaratish tamoyillari hamda realizm masalalari yuzasidan nazariy umumlashmalar chiqariladi. Shu jihatdan maqola hikoyachilikka bag‘ishlangan muammoviy-mavzuli adabiy obzor sifatida o‘zbek nasridagi muhim adabiy jarayonlardan birini yoritadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligida hikoya janrining rivojlanish yo‘nalishlarini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy manbalardan biridir. Unda yosh va tajribali hikoyanavislarning asarlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, xarakter yaratish mahorati, estetik izlanishlari hamda zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa hikoyachilikka bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.