Roman
Tanlangan
Romanchilikning keng ufqlari
Annotatsiya
Pirmat Shermuhammedovning “Romanchilikning keng ufqlari” nomli adabiy obzorida zamonaviy romanchilikning taraqqiyot tamoyillari, janrning g‘oyaviy-estetik imkoniyatlari hamda yangi badiiy izlanishlari o‘zbek va boshqa xalqlar adabiyoti tajribasi bilan bog‘liq holda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif romanni shunchaki turli uslub va badiiy vositalar yig‘indisi emas, balki muayyan davrning mazmuni, mohiyati, insonning ruhiy olami va ijtimoiy ziddiyatlarini keng ko‘lamda aks ettiruvchi janr sifatida talqin qiladi. Shu nuqtayi nazardan zamonaviy romanning yetukligi hayotni haqqoniy tasvirlash, falsafiy mushohada yuritish va inson taqdirini davr muammolari bilan uzviy bog‘lash orqali belgilanishi ta’kidlanadi.
Adabiy obzorda XX asrning 1960–80-yillaridagi romanchilik rivojiga e’tibor qaratilib, falsafiy mushohadaning kuchayishi janr taraqqiyotidagi muhim tendensiyalardan biri sifatida ko‘rsatiladi. Yu. Bondarev, O. Gonchar, Ch. Aytmatov, N. Dumbadze singari adiblarning asarlari misolida zamonaviy romanlarda insoniyat taqdiri, ma’naviy mas’uliyat, hayot va inson mohiyatiga doir falsafiy masalalarning tobora chuqurroq qo‘yilayotgani qayd etiladi. Muallif bunday falsafiylikni voqelikdan uzoqlashish emas, aksincha, hayot hodisalarini kengroq ijtimoiy va ma’naviy mazmunda anglash vositasi sifatida baholaydi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan biri tarixiy romanchilik va tarixiylik tamoyili bilan bog‘liq. Pirmat Shermuhammedov Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, Mirmuhsinning “Me’mor” romanlariga murojaat qilib, o‘tmish voqeligini badiiy o‘zlashtirishda tarixiy haqiqatga sodiqlik masalasini ilgari suradi. Muallif nazarida tarixiy roman o‘tmishni shunchaki qayta hikoya qilish bilan chegaralanmasligi, tarixiy hodisalarni davrning real sharoitlari asosida haqqoniy talqin etishi va o‘tmish bilan zamon o‘rtasidagi ma’naviy mushtaraklikni ochib berishi lozim. Ayrim tarixiy romanlarda zamonaviy muammolarni tarixiy voqelikka sun’iy ko‘chirish holatlari uchrashi tanqidiy qayd etiladi.
Adabiy obzorda zamonaviy roman poetikasidagi intellektualizm, ratsional va hissiy tasvir munosabati ham alohida tahlil qilinadi. Muallif zamonaviy romanlarda fikr va mushohadaning kuchayishini ijobiy hodisa deb baholash bilan birga, ratsionalizmning haddan tashqari ustunligi qahramonlarning hissiy-ruhiy dunyosini zaiflashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu sababli yetuk romanda falsafiy fikr, intellektual mushohada va insoniy his-tuyg‘ular o‘zaro uyg‘unlashishi kerakligi ta’kidlanadi.
Muallifning diqqat markazidagi yana bir muhim masala — roman qahramoni muammosi. Obzorda keyingi yillar romanchiligida yirik lavozimdagi kishilar obraziga ko‘proq murojaat qilinib, kundalik hayot va mehnat jarayonining asosiy ishtirokchisi bo‘lgan oddiy insonlar obrazi nisbatan e’tibordan chetda qolayotgani tanqid qilinadi. Muallif badiiy qahramonning salmog‘i uning egallagan lavozimi bilan emas, balki ma’naviy olami, hayotiy pozitsiyasi, ichki ziddiyatlari va insoniy qiyofasining qay darajada teran ochilgani bilan belgilanishini ilgari suradi.
Umuman, “Romanchilikning keng ufqlari” adabiy obzori zamonaviy romanchilikning muayyan bosqichdagi umumiy holatini kuzatish, turli milliy adabiyotlar tajribasini qiyoslash va roman janrining yetakchi taraqqiyot tendensiyalarini aniqlashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Pirmat Shermuhammedov romanchilik istiqbolini falsafiy mushohadaning teranlashuvi, tarixiy haqiqatga xolis munosabat, intellektual va hissiy tasvir uyg‘unligi, inson ruhiyatini chuqur tadqiq etish hamda oddiy insonning ma’naviy dunyosini yirik badiiy umumlashmalar darajasiga ko‘tarish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek romanchiligini keng adabiy jarayon kontekstida baholash va uning g‘oyaviy-estetik rivojlanish yo‘nalishlarini umumlashtirishga xizmat qiluvchi muhim adabiy-tanqidiy manba hisoblanadi.
Adabiy obzorda XX asrning 1960–80-yillaridagi romanchilik rivojiga e’tibor qaratilib, falsafiy mushohadaning kuchayishi janr taraqqiyotidagi muhim tendensiyalardan biri sifatida ko‘rsatiladi. Yu. Bondarev, O. Gonchar, Ch. Aytmatov, N. Dumbadze singari adiblarning asarlari misolida zamonaviy romanlarda insoniyat taqdiri, ma’naviy mas’uliyat, hayot va inson mohiyatiga doir falsafiy masalalarning tobora chuqurroq qo‘yilayotgani qayd etiladi. Muallif bunday falsafiylikni voqelikdan uzoqlashish emas, aksincha, hayot hodisalarini kengroq ijtimoiy va ma’naviy mazmunda anglash vositasi sifatida baholaydi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan biri tarixiy romanchilik va tarixiylik tamoyili bilan bog‘liq. Pirmat Shermuhammedov Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, Mirmuhsinning “Me’mor” romanlariga murojaat qilib, o‘tmish voqeligini badiiy o‘zlashtirishda tarixiy haqiqatga sodiqlik masalasini ilgari suradi. Muallif nazarida tarixiy roman o‘tmishni shunchaki qayta hikoya qilish bilan chegaralanmasligi, tarixiy hodisalarni davrning real sharoitlari asosida haqqoniy talqin etishi va o‘tmish bilan zamon o‘rtasidagi ma’naviy mushtaraklikni ochib berishi lozim. Ayrim tarixiy romanlarda zamonaviy muammolarni tarixiy voqelikka sun’iy ko‘chirish holatlari uchrashi tanqidiy qayd etiladi.
Adabiy obzorda zamonaviy roman poetikasidagi intellektualizm, ratsional va hissiy tasvir munosabati ham alohida tahlil qilinadi. Muallif zamonaviy romanlarda fikr va mushohadaning kuchayishini ijobiy hodisa deb baholash bilan birga, ratsionalizmning haddan tashqari ustunligi qahramonlarning hissiy-ruhiy dunyosini zaiflashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu sababli yetuk romanda falsafiy fikr, intellektual mushohada va insoniy his-tuyg‘ular o‘zaro uyg‘unlashishi kerakligi ta’kidlanadi.
Muallifning diqqat markazidagi yana bir muhim masala — roman qahramoni muammosi. Obzorda keyingi yillar romanchiligida yirik lavozimdagi kishilar obraziga ko‘proq murojaat qilinib, kundalik hayot va mehnat jarayonining asosiy ishtirokchisi bo‘lgan oddiy insonlar obrazi nisbatan e’tibordan chetda qolayotgani tanqid qilinadi. Muallif badiiy qahramonning salmog‘i uning egallagan lavozimi bilan emas, balki ma’naviy olami, hayotiy pozitsiyasi, ichki ziddiyatlari va insoniy qiyofasining qay darajada teran ochilgani bilan belgilanishini ilgari suradi.
Umuman, “Romanchilikning keng ufqlari” adabiy obzori zamonaviy romanchilikning muayyan bosqichdagi umumiy holatini kuzatish, turli milliy adabiyotlar tajribasini qiyoslash va roman janrining yetakchi taraqqiyot tendensiyalarini aniqlashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Pirmat Shermuhammedov romanchilik istiqbolini falsafiy mushohadaning teranlashuvi, tarixiy haqiqatga xolis munosabat, intellektual va hissiy tasvir uyg‘unligi, inson ruhiyatini chuqur tadqiq etish hamda oddiy insonning ma’naviy dunyosini yirik badiiy umumlashmalar darajasiga ko‘tarish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek romanchiligini keng adabiy jarayon kontekstida baholash va uning g‘oyaviy-estetik rivojlanish yo‘nalishlarini umumlashtirishga xizmat qiluvchi muhim adabiy-tanqidiy manba hisoblanadi.