Dramaturgiya
Tanlangan
Yangilanish sadolari
Annotatsiya
Salohiddin Mamajonovning “Yangilanish sadolari” adabiy obzori 1990-yilda o‘zbek dramaturgiyasida yuz bergan badiiy yangilanishlar, dramaturgik tafakkur taraqqiyoti hamda sahna asarlarining g‘oyaviy-estetik xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan. Muallif bir yil davomida yaratilgan dramatik asarlarni yagona adabiy jarayon doirasida tahlil qilib, ularning badiiy yutuqlari, kamchiliklari va dramaturgiya taraqqiyotidagi o‘rnini ilmiy-estetik mezonlar asosida baholaydi. Adabiy obzorning asosiy maqsadi zamonaviy o‘zbek dramaturgiyasida yuz berayotgan ijodiy izlanishlar, yangi mavzular va badiiy shakllarni umumlashtirishdan iborat.
Adabiy obzorda Shukur Xolmirzayevning “Qora kamar”, A. Ibrohimovning “Bir kam dunyo”, Erkin A’zamning dramatik asarlari, Sh. Boshbekovning “Temir xotin”, shuningdek boshqa dramaturglarning pyesalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson va jamiyat munosabatlari, ma’naviy qadriyatlar, axloqiy tanlov, zamon muammolari, tarixiy xotira hamda shaxs ruhiyatining badiiy talqinini chuqur yoritadi. Dramatik konflikt, xarakter yaratish, dialog qurilishi va sahnaviylik masalalari adabiy obzorning asosiy tahlil yo‘nalishlarini tashkil etadi.
Adabiy obzorda dramatik asarlarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt tizimi, obrazlar xarakteri, dramatizm, dialoglarning tabiiyligi, badiiy detal hamda til-uslub xususiyatlari asosiy baholash mezoni sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini ishonarli aks ettirgan, sahna qonuniyatlariga mos yaratilgan va xarakterlar ruhiyatini chuqur ochib bergan pyesalarni yuqori baholaydi. Shu bilan birga, ayrim dramatik asarlarda uchraydigan sun’iy konflikt, publitsistik ruhning kuchayishi, dramatik harakatning sustligi va sahnaviy ta’sirchanlikning yetarli emasligi kabi kamchiliklarni ham tanqidiy nuqtayi nazardan ko‘rsatadi.
Muallif zamonaviy dramaturgiyaning taraqqiyoti jamiyatdagi yangilanishlar bilan uzviy bog‘liq ekanini ta’kidlab, dramaturglarning zamon muammolarini badiiy umumlashtirishdagi mas’uliyatini alohida qayd etadi. Adabiy obzorda dramatik asarlarning g‘oyaviy yo‘nalishi, estetik qimmati, sahna madaniyati va milliy dramaturgiya rivojidagi o‘rni yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi. Dramaturglarning individual uslubi va badiiy izlanishlari qiyosiy baholanib, janrning istiqboli haqida asosli xulosalar chiqariladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir pyesa emas, balki 1990-yilda yaratilgan ko‘plab dramatik asarlar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli dramaturglarning asarlarini o‘zaro taqqoslab, o‘zbek dramaturgiyasining rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning janriy xususiyatini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1990-yil o‘zbek dramaturgiyasidagi badiiy jarayonni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy dramatik asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, dramaturglarning ijodiy izlanishlari hamda janrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda dramaturgiyaga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Adabiy obzorda Shukur Xolmirzayevning “Qora kamar”, A. Ibrohimovning “Bir kam dunyo”, Erkin A’zamning dramatik asarlari, Sh. Boshbekovning “Temir xotin”, shuningdek boshqa dramaturglarning pyesalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson va jamiyat munosabatlari, ma’naviy qadriyatlar, axloqiy tanlov, zamon muammolari, tarixiy xotira hamda shaxs ruhiyatining badiiy talqinini chuqur yoritadi. Dramatik konflikt, xarakter yaratish, dialog qurilishi va sahnaviylik masalalari adabiy obzorning asosiy tahlil yo‘nalishlarini tashkil etadi.
Adabiy obzorda dramatik asarlarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt tizimi, obrazlar xarakteri, dramatizm, dialoglarning tabiiyligi, badiiy detal hamda til-uslub xususiyatlari asosiy baholash mezoni sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini ishonarli aks ettirgan, sahna qonuniyatlariga mos yaratilgan va xarakterlar ruhiyatini chuqur ochib bergan pyesalarni yuqori baholaydi. Shu bilan birga, ayrim dramatik asarlarda uchraydigan sun’iy konflikt, publitsistik ruhning kuchayishi, dramatik harakatning sustligi va sahnaviy ta’sirchanlikning yetarli emasligi kabi kamchiliklarni ham tanqidiy nuqtayi nazardan ko‘rsatadi.
Muallif zamonaviy dramaturgiyaning taraqqiyoti jamiyatdagi yangilanishlar bilan uzviy bog‘liq ekanini ta’kidlab, dramaturglarning zamon muammolarini badiiy umumlashtirishdagi mas’uliyatini alohida qayd etadi. Adabiy obzorda dramatik asarlarning g‘oyaviy yo‘nalishi, estetik qimmati, sahna madaniyati va milliy dramaturgiya rivojidagi o‘rni yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi. Dramaturglarning individual uslubi va badiiy izlanishlari qiyosiy baholanib, janrning istiqboli haqida asosli xulosalar chiqariladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir pyesa emas, balki 1990-yilda yaratilgan ko‘plab dramatik asarlar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli dramaturglarning asarlarini o‘zaro taqqoslab, o‘zbek dramaturgiyasining rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning janriy xususiyatini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1990-yil o‘zbek dramaturgiyasidagi badiiy jarayonni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy dramatik asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, dramaturglarning ijodiy izlanishlari hamda janrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda dramaturgiyaga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.