Turli mavzular
Tanlangan
Tabiat tuyg`ular manbai
Annotatsiya
Muhammadi Jumanovning “Tabiat – tuyg‘ular manbai” nomli maqolasi zamonaviy o‘zbek nasrida tabiat va inson munosabatining badiiy talqini, ekologik tafakkurning shakllanishi hamda tabiatni asrash g‘oyalarining adabiyotdagi ifodasini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif tabiat mavzusida yaratilgan roman, qissa va hikoyalarni yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qiladi hamda tabiatning inson ruhiyati, ma’naviy dunyosi va axloqiy kamolotidagi o‘rnini ilmiy mezonlar asosida baholaydi. Obzorda tabiat tasviri nafaqat badiiy fon yoki peyzaj unsuri, balki qahramon xarakterini ochuvchi, asarning g‘oyaviy mazmunini boyituvchi va ekologik tafakkurni shakllantiruvchi muhim estetik vosita sifatida talqin etiladi.
Obzorda Pirimqul Qodirovning “Olmos kamar” romani, Jonrid Abdullaxonovning “Borsa kelmas” romani, Ulmas Umarbekovning “Bo‘ribosar” hikoyasi, Shukur Xolmirzayevning “Kimsasiz hovli”, “Ko‘kboy”, “Ot egasi”, “Jarga tushgan odam”, “Boychechak ochildi” hikoyalari, Nurali Qobulning “Ovchi” qissasi, Omon Muxtorning “Ko‘ngilsiz kechalar” qissasi, Mavlon Ikromovning “Bo‘ri ovi”, Bahodir Murodaliyevning “Sutliyo‘l” kabi asarlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda tabiat va inson uyg‘unligi, ekologik muammolar, hayvonot va o‘simlik dunyosiga munosabat, tabiatni muhofaza qilish g‘oyasi hamda tabiat manzaralarining badiiy-estetik vazifalarini chuqur tahlil qiladi. Har bir asarning o‘ziga xos badiiy yechimi va muallifning tabiatga munosabati o‘zaro qiyoslanib, umumiy adabiy jarayon nuqtai nazaridan baholanadi.
Maqolada tabiat tasvirining qahramon xarakterini shakllantirishdagi o‘rni, ruhiy kechinmalarni ochishdagi estetik imkoniyatlari va falsafiy mazmuni alohida yoritiladi. Xususan, “Olmos kamar” romanida tabiatni asrash va ekologik muvozanatni saqlash g‘oyasi, “Borsa kelmas” romanida Orol fojiasi va insonning tabiat oldidagi mas’uliyati, “Ovchi” qissasida ovchilik madaniyati hamda tabiat bilan munosabatning axloqiy qirralari, Shukur Xolmirzayev hikoyalarida esa tabiat orqali inson ruhiy olamini ochish mahorati atroflicha tahlil qilinadi. Muallif tabiatni sevish va uni asrash g‘oyasi badiiy asarlarning ichki mazmuni bilan uzviy bog‘langan taqdirdagina yuksak estetik ta’sir kuchiga ega bo‘lishini ta’kidlaydi.
Obzorda zamonaviy o‘zbek nasrining ekologik tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni ham keng baholanadi. Muallif adabiyot jamiyatda tabiatga nisbatan mas’uliyat hissini shakllantirish, inson va tabiat uyg‘unligini targ‘ib etish hamda ekologik muammolarga befarq bo‘lmaslik ruhini tarbiyalashda muhim vosita ekanini ilmiy asoslaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda ekologik muammolarning yuzaki talqin qilinishi, xarakterlarning yetarli darajada ochilmaganligi, syujet va konfliktlarning badiiy jihatdan sust ishlanganligi kabi kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Muallif yozuvchilarni tabiat mavzusini yanada chuqurroq falsafiy mushohada va hayotiy kuzatishlar asosida yoritishga da’vat etadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki bitta asar emas, balki tabiat mavzusiga bag‘ishlangan ko‘plab roman, qissa va hikoyalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali o‘zbek nasrida ekologik tafakkurning shakllanishi, tabiat va inson uyg‘unligini badiiy ifodalash tamoyillari hamda tabiat mavzusining estetik rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola tabiat mavzusiga bag‘ishlangan mavzuli adabiy obzor sifatida 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muhim namunalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek nasrida tabiat va inson munosabatlarini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotlardan biridir. Unda turli yozuvchilarning roman, qissa va hikoyalari qiyosiy tahlil qilinib, ekologik muammolar, tabiat tasvirining badiiy vazifalari, qahramon xarakterini ochishdagi o‘rni, estetik tafakkurning rivojlanishi hamda zamonaviy o‘zbek nasrining ekologik yo‘nalishlari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, xususan tabiat mavzusiga bag‘ishlangan mavzuli adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Pirimqul Qodirovning “Olmos kamar” romani, Jonrid Abdullaxonovning “Borsa kelmas” romani, Ulmas Umarbekovning “Bo‘ribosar” hikoyasi, Shukur Xolmirzayevning “Kimsasiz hovli”, “Ko‘kboy”, “Ot egasi”, “Jarga tushgan odam”, “Boychechak ochildi” hikoyalari, Nurali Qobulning “Ovchi” qissasi, Omon Muxtorning “Ko‘ngilsiz kechalar” qissasi, Mavlon Ikromovning “Bo‘ri ovi”, Bahodir Murodaliyevning “Sutliyo‘l” kabi asarlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda tabiat va inson uyg‘unligi, ekologik muammolar, hayvonot va o‘simlik dunyosiga munosabat, tabiatni muhofaza qilish g‘oyasi hamda tabiat manzaralarining badiiy-estetik vazifalarini chuqur tahlil qiladi. Har bir asarning o‘ziga xos badiiy yechimi va muallifning tabiatga munosabati o‘zaro qiyoslanib, umumiy adabiy jarayon nuqtai nazaridan baholanadi.
Maqolada tabiat tasvirining qahramon xarakterini shakllantirishdagi o‘rni, ruhiy kechinmalarni ochishdagi estetik imkoniyatlari va falsafiy mazmuni alohida yoritiladi. Xususan, “Olmos kamar” romanida tabiatni asrash va ekologik muvozanatni saqlash g‘oyasi, “Borsa kelmas” romanida Orol fojiasi va insonning tabiat oldidagi mas’uliyati, “Ovchi” qissasida ovchilik madaniyati hamda tabiat bilan munosabatning axloqiy qirralari, Shukur Xolmirzayev hikoyalarida esa tabiat orqali inson ruhiy olamini ochish mahorati atroflicha tahlil qilinadi. Muallif tabiatni sevish va uni asrash g‘oyasi badiiy asarlarning ichki mazmuni bilan uzviy bog‘langan taqdirdagina yuksak estetik ta’sir kuchiga ega bo‘lishini ta’kidlaydi.
Obzorda zamonaviy o‘zbek nasrining ekologik tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni ham keng baholanadi. Muallif adabiyot jamiyatda tabiatga nisbatan mas’uliyat hissini shakllantirish, inson va tabiat uyg‘unligini targ‘ib etish hamda ekologik muammolarga befarq bo‘lmaslik ruhini tarbiyalashda muhim vosita ekanini ilmiy asoslaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda ekologik muammolarning yuzaki talqin qilinishi, xarakterlarning yetarli darajada ochilmaganligi, syujet va konfliktlarning badiiy jihatdan sust ishlanganligi kabi kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Muallif yozuvchilarni tabiat mavzusini yanada chuqurroq falsafiy mushohada va hayotiy kuzatishlar asosida yoritishga da’vat etadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki bitta asar emas, balki tabiat mavzusiga bag‘ishlangan ko‘plab roman, qissa va hikoyalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali o‘zbek nasrida ekologik tafakkurning shakllanishi, tabiat va inson uyg‘unligini badiiy ifodalash tamoyillari hamda tabiat mavzusining estetik rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola tabiat mavzusiga bag‘ishlangan mavzuli adabiy obzor sifatida 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muhim namunalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek nasrida tabiat va inson munosabatlarini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotlardan biridir. Unda turli yozuvchilarning roman, qissa va hikoyalari qiyosiy tahlil qilinib, ekologik muammolar, tabiat tasvirining badiiy vazifalari, qahramon xarakterini ochishdagi o‘rni, estetik tafakkurning rivojlanishi hamda zamonaviy o‘zbek nasrining ekologik yo‘nalishlari yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, xususan tabiat mavzusiga bag‘ishlangan mavzuli adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.