Yevropa adabiyoti
Tanlangan
“Tarixiy romanga nazar” (A Look Into the Historical Novel / Tarixiy romanga nazar).
Annotatsiya
Jutiar Omer Salih, Hama Dler Amin Mohammad va Kawan Othman Arif tomonidan yaratilgan “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) nomli adabiy obzor o‘zining tuzilishi, tahliliy mazmuni va uslub jihatidan adabiy obzor janrining barcha asosiy belgilarini mujassamlashtirgan ilmiy tadqiqot hisoblanadi. Ushbu adabiy obzor tarixiy roman janrining nazariy asoslari, tarixiy shakllanishi, amaliy namunalari va tanqidiy jihatlarini yoritish orqali obzor janrining mazmuniy, analitik va solishtirma xususiyatlarini to‘liq namoyon etadi.
Avvalo, adabiy obzorda ko‘p manbali tahlil usuli qo‘llanilgan. Mualliflar J. P. Bonanno, Joyce G. Saricks, Lynda G. Adamson, Sarah L. Johnson, Jerome de Groot, Georg Lukács, Jonathan Nield kabi adabiyotshunoslarning tarixiy roman haqidagi fikrlarini keltirib, ularni o‘zaro taqqoslaydilar. Shu orqali “tarixiy roman” tushunchasining yagona va mukammal ta’rifi yo‘qligini ko‘rsatib, nazariy qarashlar orasidagi tafovutni ilmiy tahlil orqali umumlashtiradilar. Bu jihat adabiy obzor janriga xos komparativ (qiyosiy) va nazariy yondashuvni yaqqol ifodalaydi.
Adabiy obzorda ilmiy-nazariy umumlashtirish ham muhim o‘rin tutadi. Turli manbalardagi ta’riflar o‘rganilib, ularning asosida “ishchi ta’rif” (working definition) yaratishga urinish kuzatiladi. Bu usul orqali mualliflar nazariy manbalarni bir tizimga solib, janrning umumiy ilmiy asosini shakllantirganlar.
Shuningdek, adabiy obzorda tarixiy izchillik tamoyili aniq seziladi. Tarixiy roman janrining ildizlari XIV asr Xitoy adabiyotidagi Shi Nai’an (“Water Margin” – “Suv bo‘yidagi qahramonlar”) asaridan boshlab, XVIII–XIX asrlardagi Madame de La Fayette, Sir Walter Scott, Honoré de Balzac, Victor Hugo, Leo Tolstoy kabi yozuvchilargacha bo‘lgan davr izchil tarzda tahlil qilinadi. Bu izchillik adabiy jarayonni bosqichma-bosqich yoritish orqali obzor janrining tarixiylik prinsipini amalga oshiradi.
Adabiy obzorda tanqidiy yondashuv ham muhim o‘rin egallagan. Mualliflar tarixiy roman janrining aniqlanmagan vaqt mezonlari, tarixiy fakt va badiiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, ayrim yozuvchilarning tarixni yuzaki tasvirlash holatlarini tanqidiy ruhda baholaydilar. Masalan, Horace Walpole asarlari “faqat kostyum darajasidagi tarixiylik” sifatida tahlil qilinadi. Bu esa obzor janrining tahliliy-tanqidiy vazifasini to‘liq bajaradi.
Bundan tashqari, adabiy obzorda nazariya va amaliyot uyg‘unligi ham kuzatiladi. Sir Walter Scottning “Waverley” (“Ueyverli”), Victor Hugoning “Notre-Dame de Paris” (“Parijdagi Sobor”), Charles Dickensning “A Tale of Two Cities” (“Ikki shahar haqidagi rivoyat”), Honoré de Balzac, James Fenimore Cooper va Leo Tolstoy asarlari misolida tarixiy roman nazariyasi amaliy tahlil bilan uyg‘unlashtiriladi. Bu esa adabiy obzor janrining amaliy namoyonini kuchaytiradi.
Adabiy obzorda tarixiy romanlarning maqsad va vazifalari ham tahlil qilinadi. Tarixiy asarlar nafaqat o‘quvchini ko‘ngilochar tarzda jalb etishi, balki milliy ongni shakllantirishi, tarixiy xotirani mustahkamlashi, madaniy merosni asrab-avaylashi kabi ijtimoiy va tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi ta’kidlanadi. Shu jihatdan adabiy obzor tarixiy roman janrini milliy, madaniy va falsafiy nuqtai nazardan yoritadi.
Adabiy obzor janrining yana bir belgilovchi jihati — ilmiy apparatning to‘liqligi. Mazkur adabiy obzorda yigirmadan ortiq manbalar keltirilgan, ularning har biri muallif, asar nomi, nashr joyi va yili bilan to‘liq ko‘rsatilgan. Bu bibliografik aniqlik obzorning ilmiylik darajasini oshiradi.
Adabiy obzorning yakuniy qismi — xulosa — ham janr talablari asosida yozilgan. Unda tahlil qilingan fikrlar umumlashtirilib, tarixiy roman janrining rivoji, nazariy muammolari, yutuq va kamchiliklari haqida ilmiy natija chiqariladi.
Umuman olganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzori quyidagi jihatlarni o‘zida mujassamlashtiradi: ko‘p manbali tahlil, nazariy umumlashtirish, tarixiy izchillik, tanqidiy baholash, nazariya va amaliyot birligi, maqsadning yoritilishi, xulosa va tavsiya berish hamda to‘liq bibliografik asos. Shu sababli, ushbu asar nafaqat tarixiy roman janrining rivojini o‘rganadi, balki adabiy obzor janrining mukammal namunasi sifatida ham ilmiy ahamiyatga ega.
“A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzorida tahlil qilingan asarlar ularning tarixiy mazmuni, ijtimoiy-falsafiy yo‘nalishi va milliy ongni ifodalashdagi o‘rniga ko‘ra bir guruhga kiritilgan. Mualliflar bu asarlarni tarixiy roman janrining shakllanish bosqichlari, voqealarni yoritish uslubi hamda tarixiy haqiqatni badiiy talqin qilish darajasiga qarab tasniflaydilar.
Avvalo, asarlar tarixiy voqealarning badiiy talqini asosida guruhlangan. Sir Walter Scottning “Waverley” (“Ueyverli”) asari tarixiy voqealarni badiiy to‘qimalar bilan uyg‘unlashtirgan holda haqiqiy tarixiy roman sifatida baholanadi. Victor Hugoning “Notre-Dame de Paris” (“Parijdagi Sobor”) romani esa tarixni badiiy fantaziya bilan aralashtirgan romantik tarixiy roman sifatida ko‘rsatiladi. Charles Dickensning “A Tale of Two Cities” (“Ikki shahar haqidagi rivoyat”) romanida esa tarix ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan talqin qilinadi. Bu jihatdan asarlar tarixiy fakt va badiiyat nisbatiga ko‘ra bir guruhga ajratilgan.
Shuningdek, adabiy obzorda asarlar milliy va madaniy qadriyatlarni aks ettirish darajasiga ko‘ra ham tizimlashtirilgan. Scott o‘z asarlarida ingliz va shotland xalqlarining tarixini jonlantirsa, Hugo fransuz milliy ongini va Parijning me’moriy merosini yoritadi. Tolstoy esa rus xalqining tarixini, uning axloqiy va falsafiy qadriyatlarini ifoda etadi. Shu sababli bu asarlar milliy tarixni badiiy ifoda qilish tamoyiliga asoslangan guruhni tashkil etadi.
Bundan tashqari, mualliflar asarlarni jamiyat va inson ruhiyatini yoritish usuliga qarab ham birlashtiradilar. Dickensning “Barnaby Rudge” va “A Tale of Two Cities” asarlarida tarixiy voqealar ijtimoiy ruh, adolat, inqilob va inson azoblari bilan bog‘liq holda ochib beriladi. Tolstoyning “Urush va tinchlik” kabi tarixiy romanlari esa tarixni insoniyat taqdiri, axloqiy tanlov va ruhiy kechinmalar orqali ko‘rsatadi. Bunday asarlar falsafiy-psixologik tarixiy romanlar sifatida bir guruhga kiritilgan.
Yana shuni ta’kidlash kerakki, adabiy obzorda janrning shakllanish davrlariga qarab ham guruhlash mavjud. Ilk tarixiy romanlar qatoriga Shi Nai’an (“Water Margin” – “Suv bo‘yidagi qahramonlar”) kabi asarlar kiradi. Ular tarixiy qahramonlarni xalq afsonalari bilan bog‘laydi. Klassik tarixiy romanlar guruhiga Scott, Balzac, Hugo, Manzoni singari yozuvchilar asarlari kiradi, ular tarixni ijtimoiy hodisa sifatida badiiy talqin etadi. Realistik tarixiy romanlar Dickens va Tolstoy ijodida namoyon bo‘lib, tarixni insoniy kechinmalar bilan uyg‘unlashtiradi. Zamonaviy tarixiy romanlar esa postmodern davrda yozilgan bo‘lib, tarixni nisbiylik va tahliliy nuqtai nazardan yoritadi.
Shu bilan birga, asarlar tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi muvozanat asosida ham guruhlangan. Scott va Manzoni tarixiy faktlarni imkon qadar to‘liq aks ettirishga intilgan bo‘lsa, Hugo va Dickens tarixiy voqealarga badiiy erkinlik bilan yondashgan. Tolstoy esa tarixni falsafiy va ruhiy tahlil asosida talqin qilgan. Shu sababli adabiy obzorda asarlar haqiqiy, romantik va falsafiy tarixiy romanlar sifatida tasniflanadi.
Xulosa qilib aytganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzorida tahlil qilingan asarlar quyidagi mezonlarga ko‘ra bir guruhga kiritilgan: tarixiy voqealarning badiiy talqini darajasi, milliy va madaniy qadriyatlarni aks ettirish xususiyati, inson va jamiyat ruhiyatini yoritish usuli, janrning davriy rivoj bosqichlari hamda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi muvozanat. Shu jihatlar asosida obzordagi asarlar tarixiy-badiiy, ijtimoiy-falsafiy va milliy ongni aks ettiruvchi tarixiy romanlar tizimi sifatida bir butun holda baholangan.
“A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) nomli adabiy obzor o‘z mazmuni, tuzilishi va tahlil uslubi jihatidan bir qancha yutuqlarga ega bo‘lib, shu bilan birga ayrim kamchiliklarni ham o‘zida mujassamlashtiradi.
Avvalo, adabiy obzorning eng muhim yutug‘i — tarixiy roman janrining nazariy asoslarini chuqur tahlil qilganidadir. Mualliflar turli adabiyotshunoslarning ta’riflarini (J. P. Bonanno, Joyce G. Saricks, Lynda G. Adamson, Jerome de Groot, Georg Lukács va boshqalar) qiyosiy tahlil qilib, tarixiy roman janriga oid yagona “ishchi ta’rif”ni shakllantirishga intilganlar. Bu jihat obzorning ilmiy asoslanganligini va metodologik yondashuvini ko‘rsatadi.
Shuni ta’kidlash joizki, obzor tarixiy romanlarni faqat adabiy shakl sifatida emas, balki milliy ongni shakllantiruvchi, tarixiy xotirani tiklovchi va ijtimoiy o‘zgarishlarni yorituvchi vosita sifatida baholaydi. Scott, Hugo, Dickens, Tolstoy va Manzoni kabi yozuvchilar ijodida tarixiy voqealar orqali millat ruhiyati, siyosiy g‘oyalar va axloqiy qadriyatlar talqin qilinadi.
Bundan tashqari, adabiy obzorning muhim yutug‘i shundaki, u asarlarni tizimli tarzda guruhlash orqali tarixiy roman janrining davriy rivojlanish bosqichlarini aniqlab beradi. Mualliflar qadimgi, klassik, realistik va zamonaviy tarixiy romanlarni farqlab, janr evolyutsiyasini izchil ko‘rsatadilar.Yana bir e’tiborga molik jihat — obzor tarixiy roman yozishda tadqiqotning, faktlarni tekshirishning va tarixiy manbalarga tayangan holda ijod qilishning zarurligini asoslaydi. Sir Walter Scott, Hannah Kohler va Angela Breidenbach misolida tarixiy aniqlik va badiiy talqin o‘rtasidagi muvozanatni saqlashning ahamiyati yoritiladi.
Shu bilan birga, obzor tarixiy romanlarning ijtimoiy, falsafiy va ma’naviy ahamiyatini ham keng ko‘lamda ochib beradi. Tarixni insoniyat tafakkurining, milliy ongning va axloqiy qadriyatlarning shakllanish jarayoni sifatida talqin qilishi bilan u janrning tarbiyaviy hamda ma’naviy vazifasini ko‘rsatib beradi.
Shu bilan bir qatorda, obzor ayrim kamchiliklardan ham holi emas. Biroq e’tirof etish kerakki, unda nazariy dalillar kuchli bo‘lsa-da, asarlardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtiboslar va badiiy tahlil namunalari yetarli emas. Bu esa obzorning amaliy tahliliy darajasini biroz pasaytiradi.
Shuningdek, mualliflar asosan ingliz va yevropa adabiyotiga tayanadilar, Sharq, turkiy yoki arab adabiyotidagi tarixiy romanlarga deyarli murojaat qilinmagan. Bu esa obzorni global qamrovda emas, asosan g‘arbiy adabiyot doirasida cheklab qo‘ygan.
Yana bir muammo shundaki, ba’zi nazariy fikrlar takroriy shaklda berilgan — tarixiy roman ta’riflari ko‘p mualliflardan keltirilgan bo‘lsa-da, ularning o‘zaro umumiyliklari va farqlari chuqur tahlil qilinmagan.
Shu nuqtada, obzorning tanqidiy qismi ham yetarlicha kuchli emas. Unda tarixiy roman janriga bildirilgan e’tirozlar sanab o‘tilgan bo‘lsa-da, ularni bartaraf etishning nazariy yo‘llari taklif etilmagan.
Xulosa qilib aytganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzori o‘zining asosiy yutuqlari bilan ajralib turadi: janrni tizimli va tarixiy nuqtai nazardan yoritadi, muhim nazariy manbalarni solishtirib, ilmiy asos yaratadi, tarixiy romanlarning ijtimoiy va ma’naviy funksiyalarini ochib beradi. Kamchiliklari esa — badiiy tahlilning cheklanganligi, qiyosiy yondashuvning yetishmasligi hamda tanqidiy xulosalarning soddalashganligida namoyon bo‘ladi.
Shunga qaramay, ushbu adabiy obzor tarixiy roman janrining shakllanishi va nazariy tahlilini o‘rganishda muhim bosqich sifatida baholanishi mumkin.
Avvalo, adabiy obzorda ko‘p manbali tahlil usuli qo‘llanilgan. Mualliflar J. P. Bonanno, Joyce G. Saricks, Lynda G. Adamson, Sarah L. Johnson, Jerome de Groot, Georg Lukács, Jonathan Nield kabi adabiyotshunoslarning tarixiy roman haqidagi fikrlarini keltirib, ularni o‘zaro taqqoslaydilar. Shu orqali “tarixiy roman” tushunchasining yagona va mukammal ta’rifi yo‘qligini ko‘rsatib, nazariy qarashlar orasidagi tafovutni ilmiy tahlil orqali umumlashtiradilar. Bu jihat adabiy obzor janriga xos komparativ (qiyosiy) va nazariy yondashuvni yaqqol ifodalaydi.
Adabiy obzorda ilmiy-nazariy umumlashtirish ham muhim o‘rin tutadi. Turli manbalardagi ta’riflar o‘rganilib, ularning asosida “ishchi ta’rif” (working definition) yaratishga urinish kuzatiladi. Bu usul orqali mualliflar nazariy manbalarni bir tizimga solib, janrning umumiy ilmiy asosini shakllantirganlar.
Shuningdek, adabiy obzorda tarixiy izchillik tamoyili aniq seziladi. Tarixiy roman janrining ildizlari XIV asr Xitoy adabiyotidagi Shi Nai’an (“Water Margin” – “Suv bo‘yidagi qahramonlar”) asaridan boshlab, XVIII–XIX asrlardagi Madame de La Fayette, Sir Walter Scott, Honoré de Balzac, Victor Hugo, Leo Tolstoy kabi yozuvchilargacha bo‘lgan davr izchil tarzda tahlil qilinadi. Bu izchillik adabiy jarayonni bosqichma-bosqich yoritish orqali obzor janrining tarixiylik prinsipini amalga oshiradi.
Adabiy obzorda tanqidiy yondashuv ham muhim o‘rin egallagan. Mualliflar tarixiy roman janrining aniqlanmagan vaqt mezonlari, tarixiy fakt va badiiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, ayrim yozuvchilarning tarixni yuzaki tasvirlash holatlarini tanqidiy ruhda baholaydilar. Masalan, Horace Walpole asarlari “faqat kostyum darajasidagi tarixiylik” sifatida tahlil qilinadi. Bu esa obzor janrining tahliliy-tanqidiy vazifasini to‘liq bajaradi.
Bundan tashqari, adabiy obzorda nazariya va amaliyot uyg‘unligi ham kuzatiladi. Sir Walter Scottning “Waverley” (“Ueyverli”), Victor Hugoning “Notre-Dame de Paris” (“Parijdagi Sobor”), Charles Dickensning “A Tale of Two Cities” (“Ikki shahar haqidagi rivoyat”), Honoré de Balzac, James Fenimore Cooper va Leo Tolstoy asarlari misolida tarixiy roman nazariyasi amaliy tahlil bilan uyg‘unlashtiriladi. Bu esa adabiy obzor janrining amaliy namoyonini kuchaytiradi.
Adabiy obzorda tarixiy romanlarning maqsad va vazifalari ham tahlil qilinadi. Tarixiy asarlar nafaqat o‘quvchini ko‘ngilochar tarzda jalb etishi, balki milliy ongni shakllantirishi, tarixiy xotirani mustahkamlashi, madaniy merosni asrab-avaylashi kabi ijtimoiy va tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi ta’kidlanadi. Shu jihatdan adabiy obzor tarixiy roman janrini milliy, madaniy va falsafiy nuqtai nazardan yoritadi.
Adabiy obzor janrining yana bir belgilovchi jihati — ilmiy apparatning to‘liqligi. Mazkur adabiy obzorda yigirmadan ortiq manbalar keltirilgan, ularning har biri muallif, asar nomi, nashr joyi va yili bilan to‘liq ko‘rsatilgan. Bu bibliografik aniqlik obzorning ilmiylik darajasini oshiradi.
Adabiy obzorning yakuniy qismi — xulosa — ham janr talablari asosida yozilgan. Unda tahlil qilingan fikrlar umumlashtirilib, tarixiy roman janrining rivoji, nazariy muammolari, yutuq va kamchiliklari haqida ilmiy natija chiqariladi.
Umuman olganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzori quyidagi jihatlarni o‘zida mujassamlashtiradi: ko‘p manbali tahlil, nazariy umumlashtirish, tarixiy izchillik, tanqidiy baholash, nazariya va amaliyot birligi, maqsadning yoritilishi, xulosa va tavsiya berish hamda to‘liq bibliografik asos. Shu sababli, ushbu asar nafaqat tarixiy roman janrining rivojini o‘rganadi, balki adabiy obzor janrining mukammal namunasi sifatida ham ilmiy ahamiyatga ega.
“A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzorida tahlil qilingan asarlar ularning tarixiy mazmuni, ijtimoiy-falsafiy yo‘nalishi va milliy ongni ifodalashdagi o‘rniga ko‘ra bir guruhga kiritilgan. Mualliflar bu asarlarni tarixiy roman janrining shakllanish bosqichlari, voqealarni yoritish uslubi hamda tarixiy haqiqatni badiiy talqin qilish darajasiga qarab tasniflaydilar.
Avvalo, asarlar tarixiy voqealarning badiiy talqini asosida guruhlangan. Sir Walter Scottning “Waverley” (“Ueyverli”) asari tarixiy voqealarni badiiy to‘qimalar bilan uyg‘unlashtirgan holda haqiqiy tarixiy roman sifatida baholanadi. Victor Hugoning “Notre-Dame de Paris” (“Parijdagi Sobor”) romani esa tarixni badiiy fantaziya bilan aralashtirgan romantik tarixiy roman sifatida ko‘rsatiladi. Charles Dickensning “A Tale of Two Cities” (“Ikki shahar haqidagi rivoyat”) romanida esa tarix ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan talqin qilinadi. Bu jihatdan asarlar tarixiy fakt va badiiyat nisbatiga ko‘ra bir guruhga ajratilgan.
Shuningdek, adabiy obzorda asarlar milliy va madaniy qadriyatlarni aks ettirish darajasiga ko‘ra ham tizimlashtirilgan. Scott o‘z asarlarida ingliz va shotland xalqlarining tarixini jonlantirsa, Hugo fransuz milliy ongini va Parijning me’moriy merosini yoritadi. Tolstoy esa rus xalqining tarixini, uning axloqiy va falsafiy qadriyatlarini ifoda etadi. Shu sababli bu asarlar milliy tarixni badiiy ifoda qilish tamoyiliga asoslangan guruhni tashkil etadi.
Bundan tashqari, mualliflar asarlarni jamiyat va inson ruhiyatini yoritish usuliga qarab ham birlashtiradilar. Dickensning “Barnaby Rudge” va “A Tale of Two Cities” asarlarida tarixiy voqealar ijtimoiy ruh, adolat, inqilob va inson azoblari bilan bog‘liq holda ochib beriladi. Tolstoyning “Urush va tinchlik” kabi tarixiy romanlari esa tarixni insoniyat taqdiri, axloqiy tanlov va ruhiy kechinmalar orqali ko‘rsatadi. Bunday asarlar falsafiy-psixologik tarixiy romanlar sifatida bir guruhga kiritilgan.
Yana shuni ta’kidlash kerakki, adabiy obzorda janrning shakllanish davrlariga qarab ham guruhlash mavjud. Ilk tarixiy romanlar qatoriga Shi Nai’an (“Water Margin” – “Suv bo‘yidagi qahramonlar”) kabi asarlar kiradi. Ular tarixiy qahramonlarni xalq afsonalari bilan bog‘laydi. Klassik tarixiy romanlar guruhiga Scott, Balzac, Hugo, Manzoni singari yozuvchilar asarlari kiradi, ular tarixni ijtimoiy hodisa sifatida badiiy talqin etadi. Realistik tarixiy romanlar Dickens va Tolstoy ijodida namoyon bo‘lib, tarixni insoniy kechinmalar bilan uyg‘unlashtiradi. Zamonaviy tarixiy romanlar esa postmodern davrda yozilgan bo‘lib, tarixni nisbiylik va tahliliy nuqtai nazardan yoritadi.
Shu bilan birga, asarlar tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi muvozanat asosida ham guruhlangan. Scott va Manzoni tarixiy faktlarni imkon qadar to‘liq aks ettirishga intilgan bo‘lsa, Hugo va Dickens tarixiy voqealarga badiiy erkinlik bilan yondashgan. Tolstoy esa tarixni falsafiy va ruhiy tahlil asosida talqin qilgan. Shu sababli adabiy obzorda asarlar haqiqiy, romantik va falsafiy tarixiy romanlar sifatida tasniflanadi.
Xulosa qilib aytganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzorida tahlil qilingan asarlar quyidagi mezonlarga ko‘ra bir guruhga kiritilgan: tarixiy voqealarning badiiy talqini darajasi, milliy va madaniy qadriyatlarni aks ettirish xususiyati, inson va jamiyat ruhiyatini yoritish usuli, janrning davriy rivoj bosqichlari hamda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi muvozanat. Shu jihatlar asosida obzordagi asarlar tarixiy-badiiy, ijtimoiy-falsafiy va milliy ongni aks ettiruvchi tarixiy romanlar tizimi sifatida bir butun holda baholangan.
“A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) nomli adabiy obzor o‘z mazmuni, tuzilishi va tahlil uslubi jihatidan bir qancha yutuqlarga ega bo‘lib, shu bilan birga ayrim kamchiliklarni ham o‘zida mujassamlashtiradi.
Avvalo, adabiy obzorning eng muhim yutug‘i — tarixiy roman janrining nazariy asoslarini chuqur tahlil qilganidadir. Mualliflar turli adabiyotshunoslarning ta’riflarini (J. P. Bonanno, Joyce G. Saricks, Lynda G. Adamson, Jerome de Groot, Georg Lukács va boshqalar) qiyosiy tahlil qilib, tarixiy roman janriga oid yagona “ishchi ta’rif”ni shakllantirishga intilganlar. Bu jihat obzorning ilmiy asoslanganligini va metodologik yondashuvini ko‘rsatadi.
Shuni ta’kidlash joizki, obzor tarixiy romanlarni faqat adabiy shakl sifatida emas, balki milliy ongni shakllantiruvchi, tarixiy xotirani tiklovchi va ijtimoiy o‘zgarishlarni yorituvchi vosita sifatida baholaydi. Scott, Hugo, Dickens, Tolstoy va Manzoni kabi yozuvchilar ijodida tarixiy voqealar orqali millat ruhiyati, siyosiy g‘oyalar va axloqiy qadriyatlar talqin qilinadi.
Bundan tashqari, adabiy obzorning muhim yutug‘i shundaki, u asarlarni tizimli tarzda guruhlash orqali tarixiy roman janrining davriy rivojlanish bosqichlarini aniqlab beradi. Mualliflar qadimgi, klassik, realistik va zamonaviy tarixiy romanlarni farqlab, janr evolyutsiyasini izchil ko‘rsatadilar.Yana bir e’tiborga molik jihat — obzor tarixiy roman yozishda tadqiqotning, faktlarni tekshirishning va tarixiy manbalarga tayangan holda ijod qilishning zarurligini asoslaydi. Sir Walter Scott, Hannah Kohler va Angela Breidenbach misolida tarixiy aniqlik va badiiy talqin o‘rtasidagi muvozanatni saqlashning ahamiyati yoritiladi.
Shu bilan birga, obzor tarixiy romanlarning ijtimoiy, falsafiy va ma’naviy ahamiyatini ham keng ko‘lamda ochib beradi. Tarixni insoniyat tafakkurining, milliy ongning va axloqiy qadriyatlarning shakllanish jarayoni sifatida talqin qilishi bilan u janrning tarbiyaviy hamda ma’naviy vazifasini ko‘rsatib beradi.
Shu bilan bir qatorda, obzor ayrim kamchiliklardan ham holi emas. Biroq e’tirof etish kerakki, unda nazariy dalillar kuchli bo‘lsa-da, asarlardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtiboslar va badiiy tahlil namunalari yetarli emas. Bu esa obzorning amaliy tahliliy darajasini biroz pasaytiradi.
Shuningdek, mualliflar asosan ingliz va yevropa adabiyotiga tayanadilar, Sharq, turkiy yoki arab adabiyotidagi tarixiy romanlarga deyarli murojaat qilinmagan. Bu esa obzorni global qamrovda emas, asosan g‘arbiy adabiyot doirasida cheklab qo‘ygan.
Yana bir muammo shundaki, ba’zi nazariy fikrlar takroriy shaklda berilgan — tarixiy roman ta’riflari ko‘p mualliflardan keltirilgan bo‘lsa-da, ularning o‘zaro umumiyliklari va farqlari chuqur tahlil qilinmagan.
Shu nuqtada, obzorning tanqidiy qismi ham yetarlicha kuchli emas. Unda tarixiy roman janriga bildirilgan e’tirozlar sanab o‘tilgan bo‘lsa-da, ularni bartaraf etishning nazariy yo‘llari taklif etilmagan.
Xulosa qilib aytganda, “A Look Into The Historical Novel” (“Tarixiy roman janriga nazar”) adabiy obzori o‘zining asosiy yutuqlari bilan ajralib turadi: janrni tizimli va tarixiy nuqtai nazardan yoritadi, muhim nazariy manbalarni solishtirib, ilmiy asos yaratadi, tarixiy romanlarning ijtimoiy va ma’naviy funksiyalarini ochib beradi. Kamchiliklari esa — badiiy tahlilning cheklanganligi, qiyosiy yondashuvning yetishmasligi hamda tanqidiy xulosalarning soddalashganligida namoyon bo‘ladi.
Shunga qaramay, ushbu adabiy obzor tarixiy roman janrining shakllanishi va nazariy tahlilini o‘rganishda muhim bosqich sifatida baholanishi mumkin.