nasriy asarlar
Tanlangan
Umidbaxsh tamoyillar
Annotatsiya
Umarali Normatovning “Umidbaxsh tamoyillar” nomli adabiy obzori mustaqillikning dastlabki yillarida yaratilgan o‘zbek nasriy asarlar, ayniqsa hikoya va qissalarda namoyon bo‘lgan yangi badiiy tamoyillar, estetik izlanishlar hamda adabiy jarayonning rivojlanish xususiyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Muallif zamonaviy o‘zbek nasrida yuz bergan g‘oyaviy va poetik yangilanishlarni adabiy jarayonning umumiy manzarasi bilan bog‘liq holda baholab, mustaqillik davri adabiyotining asosiy rivojlanish yo‘nalishlarini ilmiy-estetik mezonlar asosida umumlashtiradi.
Adabiy obzorda Xurshid Do‘stmuhammad, Shukur Xolmirzayev, Erkin A’zam, Murod Muhammad Do‘st, Xayriddin Sultonov, Omon Muxtor, Tog‘ay Murod, Nazar Eshonqul, Normurod Norqobilov, Isajon Sulton, Abduqayum Yo‘ldoshev va boshqa yozuvchilarning hikoya hamda qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy qadriyatlar, tarixiy xotira, erkinlik g‘oyasi, shaxs va jamiyat munosabatlari hamda hayot haqiqatining badiiy talqini qanday aks etganini atroflicha yoritadi.
Adabiy obzorda nasriy asarlarning syujet-kompozitsiyasi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub, muallif konsepsiyasi hamda badiiy umumlashtirish darajasi asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini teran badiiy mushohada orqali ifodalagan, inson qalbining murakkab kechinmalarini ishonarli tasvirlagan va milliy tafakkurni yuksaltirishga xizmat qilgan asarlarni yuksak baholaydi. Shu bilan birga, ayrim hikoya va qissalarda uchraydigan kompozitsion nomutanosiblik, obrazlarning yetarlicha rivojlantirilmaganligi, publitsistik ruhning kuchayishi hamda badiiy umumlashtirishdagi sustlik kabi kamchiliklarga ham tanqidiy munosabat bildiradi.
Muallif mustaqillik davri nasrining eng muhim yutug‘i inson shaxsiga yangicha nazar, milliy qadriyatlarni qayta anglash, tarixiy haqiqatni xolis yoritish va badiiy tafakkurning erkinlashuvi bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda yozuvchilarning individual uslubi, estetik qarashlari va ijodiy izlanishlari qiyosiy baholanib, zamonaviy o‘zbek nasrining taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir asar emas, balki mustaqillik davrining dastlabki bosqichida yaratilgan ko‘plab hikoya va qissalar yagona adabiy jarayon doirasida qiyosiy va umumlashtiruvchi usulda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning nasriy asarlarini o‘zaro taqqoslab, zamonaviy o‘zbek nasrining poetik xususiyatlari, estetik mezonlari va rivojlanish istiqbollari yuzasidan asosli ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning asosiy janriy belgilarini namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor mustaqillikning dastlabki yillaridagi o‘zbek hikoyachiligi va qissachiligida yuz bergan badiiy yangilanishlarni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy nasriy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari hamda yangi davr adabiy jarayonining asosiy rivojlanish tamoyillari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda mustaqillik davri nasriga bag‘ishlangan eng salmoqli adabiy obzor namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Xurshid Do‘stmuhammad, Shukur Xolmirzayev, Erkin A’zam, Murod Muhammad Do‘st, Xayriddin Sultonov, Omon Muxtor, Tog‘ay Murod, Nazar Eshonqul, Normurod Norqobilov, Isajon Sulton, Abduqayum Yo‘ldoshev va boshqa yozuvchilarning hikoya hamda qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy qadriyatlar, tarixiy xotira, erkinlik g‘oyasi, shaxs va jamiyat munosabatlari hamda hayot haqiqatining badiiy talqini qanday aks etganini atroflicha yoritadi.
Adabiy obzorda nasriy asarlarning syujet-kompozitsiyasi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub, muallif konsepsiyasi hamda badiiy umumlashtirish darajasi asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini teran badiiy mushohada orqali ifodalagan, inson qalbining murakkab kechinmalarini ishonarli tasvirlagan va milliy tafakkurni yuksaltirishga xizmat qilgan asarlarni yuksak baholaydi. Shu bilan birga, ayrim hikoya va qissalarda uchraydigan kompozitsion nomutanosiblik, obrazlarning yetarlicha rivojlantirilmaganligi, publitsistik ruhning kuchayishi hamda badiiy umumlashtirishdagi sustlik kabi kamchiliklarga ham tanqidiy munosabat bildiradi.
Muallif mustaqillik davri nasrining eng muhim yutug‘i inson shaxsiga yangicha nazar, milliy qadriyatlarni qayta anglash, tarixiy haqiqatni xolis yoritish va badiiy tafakkurning erkinlashuvi bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda yozuvchilarning individual uslubi, estetik qarashlari va ijodiy izlanishlari qiyosiy baholanib, zamonaviy o‘zbek nasrining taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir asar emas, balki mustaqillik davrining dastlabki bosqichida yaratilgan ko‘plab hikoya va qissalar yagona adabiy jarayon doirasida qiyosiy va umumlashtiruvchi usulda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning nasriy asarlarini o‘zaro taqqoslab, zamonaviy o‘zbek nasrining poetik xususiyatlari, estetik mezonlari va rivojlanish istiqbollari yuzasidan asosli ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning asosiy janriy belgilarini namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor mustaqillikning dastlabki yillaridagi o‘zbek hikoyachiligi va qissachiligida yuz bergan badiiy yangilanishlarni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy nasriy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari hamda yangi davr adabiy jarayonining asosiy rivojlanish tamoyillari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda mustaqillik davri nasriga bag‘ishlangan eng salmoqli adabiy obzor namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.