Yo`l boshida

Begali Qosimovning “Yo‘l boshida” nomli maqolasi XX asr boshlaridagi inqilobiy davr o‘zbek adabiyotining shakllanish jarayoni, ayniqsa 1905–1918-yillarda yaratilgan inqilobiy ruhdagi she’riyat va publitsistik asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif jadid adabiyotidan sovet davri adabiyotiga o‘tish bosqichini tarixiy-adabiy jarayon sifatida tahlil qilib, inqilobiy voqealarning o‘zbek she’riyati va publitsistikasiga ta’sirini ko‘plab ijodkorlar asarlari misolida umumlashtiradi. Maqolada adabiy jarayon tarixiy voqealar bilan uzviy bog‘liqlikda yoritilib, inqilobiy g‘oyalarning badiiy ifodasi va estetik taraqqiyoti ilmiy asosda baholanadi.
Obzorda Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Avloniy, Tavallo, Mirmuhsin Shermuhamedov, Sidqiy-Ajziy, Anbar Otin, Xurshid, shuningdek inqilob davri matbuotida faol qatnashgan boshqa ijodkorlarning she’rlari, publitsistik maqolalari va tarixiy chiqishlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ularning asarlarida xalq ozodligi, milliy uyg‘onish, ijtimoiy tenglik, mehnatkashlar manfaatini himoya qilish, inson erkinligi, ma’rifatparvarlik va inqilobiy kurash g‘oyalarining badiiy talqinini atroflicha yoritadi. Har bir ijodkorning tarixiy voqealarga munosabati, poetik uslubi, obrazlar tizimi va fuqarolik pozitsiyasi qiyosiy mezonlar asosida baholanadi.
Maqolada Hamzaning inqilobiy ruhdagi she’rlari va publitsistik faoliyati alohida e’tirof etilib, uning xalqni ijtimoiy faollikka undovchi, mehnat va ozodlik g‘oyalarini ulug‘lovchi asarlari davrning muhim badiiy hodisasi sifatida talqin qilinadi. Abdulla Avloniy ijodida milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari, Tavallo hamda Sidqiy-Ajziy she’riyatida xalq dardi va milliy ozodlik tuyg‘ularining badiiy ifodasi, Mirmuhsin Shermuhamedov publitsistikasida esa tarixiy voqealarning bevosita aks etishi tahlil qilinadi. Muallif bu asarlarni o‘zaro qiyoslash orqali inqilobiy she’riyatning g‘oyaviy evolyutsiyasi va badiiy takomilini ochib beradi.
Obzorda inqilobiy adabiyotning poetik xususiyatlari ham alohida tahlil etiladi. Shoirlarning lirik qahramoni, publitsistik pafosi, obrazlar tizimi, ramziy ifoda vositalari, xalqona uslub va fuqarolik ruhi asosiy estetik mezon sifatida baholanadi. Muallif tarixiy voqealarni badiiy umumlashtirish darajasi, she’riy tilning ta’sirchanligi, obrazlarning hayotiyligi va g‘oyaning badiiylik bilan uyg‘unlashuviga e’tibor qaratadi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan publitsistik ohangning kuchayishi, badiiy umumlashtirishning sustligi yoki tarixiy voqealarning biryoqlama talqin qilinishi kabi jihatlar ham tanqidiy qayd etiladi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir shoir yoki she’riy to‘plam emas, balki inqilobiy davr o‘zbek adabiyotining umumiy taraqqiyoti keng tarixiy-adabiy kontekstda yoritiladi. Muallif turli avlod vakillarining she’rlari, maqolalari va publitsistik chiqishlarini yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib, ularning o‘zaro bog‘liqligi, tarixiy ahamiyati va keyingi o‘zbek sovet adabiyoti shakllanishiga ko‘rsatgan ta’sirini ilmiy asoslaydi. Shu jihatdan maqola inqilobiy she’riyat va publitsistikaga bag‘ishlangan tarixiy-mavzuli adabiy obzor sifatida alohida ilmiy qimmatga ega.
Mazkur adabiy obzor XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiy jarayonini kompleks yoritgan muhim tarixiy-adabiy tadqiqotlardan biridir. Unda inqilobiy ruhdagi she’rlar va publitsistik asarlar qiyosiy tahlil qilinib, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, estetik tamoyillari, tarixiy ahamiyati hamda o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni yuzasidan ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa tarixiy-mavzuli adabiy obzorlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri hisoblanadi.