“Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar Üzerine Yapılmış Tezler” (“Turk adabiyotida tarixiy romanlar bo‘yicha bajarilgan dissertatsiyalar”)

Zeki Taştanning “Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar Üzerine Yapılmış Tezler” (“Turk adabiyotida tarixiy romanlar bo‘yicha bajarilgan dissertatsiyalar”) maqolasi turk adabiyotida tarixiy roman janri bo‘yicha amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarni umumlashtiruvchi **ilmiy-bibliografik va tahliliy obzor** xarakteridagi tadqiqotdir. Maqolaning asosiy maqsadi turk adabiyotida tarixiy romanlar yuzasidan shu paytgacha bajarilgan dissertatsiyalarni aniqlash, ularning mazmuni, tadqiqot doirasi va metodologik xususiyatlarini ko‘rsatish hamda mazkur yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlarning umumiy holatini baholashdan iborat. Muallif maqolani ikki asosiy qismga ajratadi: birinchi qismda tarixiy romanlarga bevosita bag‘ishlangan mustaqil tadqiqotlar, ikkinchi qismda esa tarixiy romanlar asosida muayyan mavzularni o‘rgangan, tarixiy romanchilar va ularning ijodiga bag‘ishlangan dissertatsiyalar ko‘rib chiqiladi.

Maqolaning birinchi qismida **“Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar Üzerine Yapılmış Müstakil Tezler”** (“Turk adabiyotida tarixiy romanlar bo‘yicha bajarilgan mustaqil dissertatsiyalar”) doirasida tarixiy roman janriga bevosita bag‘ishlangan doktorlik va magistrlik tadqiqotlari tahlil qilinadi. Jumladan, Hülya Argunşahning **“Türk Edebiyatında Tarihî Roman (Türk Tarihi İle İlgili)”** (“Turk adabiyotida tarixiy roman (turk tarixi bilan bog‘liq)”) nomli doktorlik dissertatsiyasi ko‘rib chiqilib, unda 1990-yilgacha turk tarixi bilan bog‘liq holda yaratilgan tarixiy romanlar va ularning mualliflari aniqlangani qayd etiladi. Mazkur tadqiqotda tarixiy romanning ta’rifi va adabiyotdagi o‘rni yoritilib, tarixiy roman mualliflari, ayrim romanlarning qisqacha tavsifi hamda romanlarning mavzu va nashr sanalariga ko‘ra tasnifi berilgani ko‘rsatiladi.

Shuningdek, Zeki Taştanning o‘zining **“Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar (Türk Tarihi İle İlgili, 1871-1950)”** (“Turk adabiyotidagi tarixiy romanlar (turk tarixi bilan bog‘liq, 1871–1950)”) nomli doktorlik tadqiqoti ham batafsil tavsiflanadi. Unda 1871–1950-yillar oralig‘ida turk tarixi bilan bog‘liq holda nashr etilgan tarixiy romanlar o‘rganilgan. Muallif ushbu dissertatsiyada romanlarni **vaqt, makon, inson-qahramon va nuqtayi nazar** kabi badiiy-poetik jihatlardan tahlil qilganini ko‘rsatadi. Tadqiqotning muhim xususiyatlaridan biri — aniqlangan tarixiy romanlarning avval qisqacha mazmuni berilib, keyinchalik ular muayyan nazariy va poetik mezonlar asosida tahlil qilinganidir.

Obzorda İsmail Karaca tomonidan tayyorlangan **“Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar (Türk Tarihi İle İlgili, 1951-1960)”** (“Turk adabiyotidagi tarixiy romanlar (turk tarixi bilan bog‘liq, 1951–1960)”) nomli doktorlik dissertatsiyasi ham ko‘rib chiqiladi. Mazkur tadqiqotda 1951–1960-yillarda nashr etilgan tarixiy romanlar **vaqt, makon, shaxslar va nuqtayi nazar** jihatlaridan tahlil qilingan. Ramazan Topdemirning **“Konusunu Türk Edebiyatından Alan Tarihî Romanlar (1961-1970)”** (“Mavzusini turk adabiyotidan olgan tarixiy romanlar (1961–1970)”) tadqiqoti ham shu ilmiy yo‘nalishning davriy davomi sifatida qayd etiladi.

Maqolada Nermin Öztürkning **“Tarihî Romanlar ve XIX. Yüzyılda Yazılmış Üç Tarihî Romanın Değerlendirilmesi”** (“Tarixiy romanlar va XIX asrda yozilgan uchta tarixiy romanning baholanishi”) nomli magistrlik dissertatsiyasi ham alohida tilga olinadi. Unda tarix va roman munosabati, tarixiy roman janri va uning ilk namunalari haqida nazariy fikrlar berilib, Ahmet Midhat Efendining **“Yeniçeriler”** (“Yangicharlar”), Namık Kemalning **“Cezmi”** hamda İbnülemin Mahmut Kemal İnalning **“Sabih”** romanlari tahlil qilingan.

Maqolaning ikkinchi katta yo‘nalishi **“Türk Edebiyatında Tarihî Romanlar Üzerine Yapılmış Müstakil Olmayan Tezler”** (“Turk adabiyotida tarixiy romanlar bo‘yicha bajarilgan nomustaqil dissertatsiyalar”) deb nomlanadi. Bu qismda tarixiy roman bilan bog‘liq bo‘lsa-da, bevosita tarixiy roman janrining umumiy tadqiqiga bag‘ishlanmagan ilmiy ishlar ko‘rib chiqiladi. Jumladan, Milliy kurash, Ittihod va Taraqqiy davri, urush va harbiy mavzular, tarixiy voqealarning romanlarda aks etishi hamda muayyan tarixiy romanchilar ijodiga bag‘ishlangan tadqiqotlar tahlil qilinadi. Muallif ayrim hollarda tarixiy roman tushunchasining o‘zi bahsli ekanini ham qayd etadi va turli tadqiqotchilar bir xil romanlarni tarixiy roman sifatida turlicha tasniflashlarini ko‘rsatadi.

Mazkur bo‘limda tarixiy romanlarning muayyan tarixiy jarayonlarni aks ettirishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar ham beriladi. Masalan, Mehmet Özerning **“İzmir Gazeteleri (1923-1950)’ndeki Milli Mücadele Romanları Üzerinde Bir Araştırma”** (“Izmir gazetalarida (1923–1950) chop etilgan Milliy kurash romanlari bo‘yicha tadqiqot”) dissertatsiyasi, Ahmet Kıymazning **“1928-1946 Arası Yayımlanan Türk Romanlarında Dünya Savaşları, Milli Mücadele ve Ağrı Dağı İsyanı’nın Yansıma Biçimleri ile Belgesellik Özellikleri”** (“1928–1946-yillarda nashr etilgan turk romanlarida jahon urushlari, Milliy kurash va Ararat tog‘i qo‘zg‘olonining aks etish shakllari hamda hujjatlilik xususiyatlari”) tadqiqoti kabi ishlar tahlil qilinadi.

Obzorda tarixiy romanlarning alohida yozuvchilar ijodidagi o‘rni ham ko‘rib chiqiladi. Jumladan, Kemal Tahir, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Bekir Büyükarkın va Feridun Fazıl Tülbentçi ijodiga bag‘ishlangan dissertatsiyalar tahlil qilinadi. Nilay Işıksalanning **“Kemal Tahir’in Tarihî Romanları Üzerine Bir İnceleme”** (“Kemal Tahirning tarixiy romanlari bo‘yicha tadqiqot”) nomli doktorlik dissertatsiyasida yozuvchining tarixiy romanlari tarixiy, madaniy, ijtimoiy va siyosiy mavzu hamda g‘oyalar doirasida o‘rganilgani ko‘rsatiladi. Mustafa Necati Sepetçioğlu ijodiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda esa uning tarixiy romanlari, tarixiy romanchilik haqidagi qarashlari, mavzu va motivlari, shuningdek, yoshlar adabiyoti va ta’limiy qadriyatlar nuqtayi nazaridan tahlil qilingani qayd etiladi.

Maqolaning yakuniy qismida muallif turk adabiyotida tarixiy romanlar bo‘yicha amalga oshirilgan tadqiqotlarning umumiy natijalarini sarhisob qiladi. Unga ko‘ra, tarixiy romanlarga bag‘ishlangan mustaqil doktorlik tadqiqotlarida asosan ikki xil yondashuv mavjud: birinchi yondashuvda tarixiy romanlar va ularning mualliflarini keng miqyosda aniqlash va ayrim romanlarni turli jihatlardan o‘rganish; ikkinchi yondashuvda esa muayyan davrda yaratilgan barcha tarixiy romanlarni imkon qadar to‘liq aniqlab, ularni **vaqt, makon, inson va nuqtayi nazar** kabi mezonlar asosida kompleks tahlil qilish kuzatiladi.

Muallif, shuningdek, nomustaqil tadqiqotlarda romanlarni avvalo aniqlash va alohida-alohida o‘rganish yoki ularni muayyan mavzular va kompozitsion mezonlar asosida tahlil qilish usullari qo‘llanganini ta’kidlaydi. Aysel Öztürkning **“Tarih Öğretiminde Tarihî Romanların Kullanılması”** (“Tarix o‘qitishda tarixiy romanlardan foydalanish”) tadqiqoti esa tarixiy romanlarni tarix ta’limi nuqtayi nazaridan o‘rgangan ilk ishlardan biri sifatida baholanadi.

Umuman, Zeki Taştanning mazkur maqolasi alohida tarixiy romanlarni oddiy tarzda sharhlashdan ko‘ra, **tarixiy roman haqida yaratilgan ilmiy adabiyotning o‘zini obzor qilishga** qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Muallif mavjud dissertatsiyalarni bir joyga jamlaydi, ularning mavzu va davriy chegaralarini ko‘rsatadi, tadqiqot metodlarini taqqoslaydi va shu asosda tarixiy romanlar tadqiqining rivojlanish darajasini baholaydi. Shu sababli ushbu maqolani **turk adabiyotidagi tarixiy romanlar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar va dissertatsiyalarning bibliografik-tahliliy adabiy obzori** sifatida tasniflash mumkin. Maqola sizning “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzuyingiz uchun, ayniqsa, **ilmiy tadqiqotlar obzori, muayyan adabiy hodisa tadqiqotlari obzori va tarixiy romanlar obzori** shakllarini qiyosiy o‘rganishda muhim namuna bo‘la oladi.